Từ một lớp sơn bảo vệ đến một phần của đời sống

Từ lâu, người Việt đã biết sử dụng nhựa cây sơn để phủ lên đồ vật. Sau khi được xử lý đúng cách, sơn tạo thành một lớp bề mặt kín, có độ bóng và giúp bảo vệ phần cốt bên trong. Trong giai đoạn đầu, giá trị của sơn gắn nhiều với công năng ấy. Con người cần một vật liệu có thể bao phủ bề mặt, giúp đồ vật bền hơn trong quá trình sử dụng. Từ nhu cầu rất thực tế đó, người thợ dần nhận ra thêm những khả năng khác của sơn.

Một bề mặt được phủ kỹ không chỉ được bảo vệ tốt hơn, nó còn có thể trở nên đẹp hơn. Sơn có thể tạo ra những sắc độ khác nhau, có thể trở nên sâu, bóng và giàu cảm giác thị giác. Khi kết hợp cùng son, vàng, bạc, trai và những vật liệu trang trí khác, bề mặt của đồ vật bắt đầu mang thêm một giá trị mới. Từ đây, câu hỏi không còn chỉ là làm thế nào để giữ cho đồ vật bền hơn.

“Thưởng thức sơn mài vì thế không chỉ là nhìn một hình ảnh. Đó còn là nhìn cách thời gian, vật liệu và bàn tay con người được giữ lại trên bề mặt.”

Người ta bắt đầu nghĩ đến việc làm thế nào để đồ vật ấy đẹp hơn, trang trọng hơn và phù hợp hơn với không gian mà nó xuất hiện. Sơn dần đi sâu vào đời sống văn hóa. Nó xuất hiện trên tượng, đồ thờ, hoành phi, câu đối, ngai, án gian và nhiều cấu kiện kiến trúc. Trong những không gian đình, đền, chùa hay nhà thờ họ, sắc đỏ của son và ánh vàng của vàng thếp không còn là những lớp màu đơn thuần.

Chúng góp phần tạo nên cảm giác trang nghiêm, ấm áp và giàu tính biểu tượng cho toàn bộ không gian. Một pho tượng được sơn và thếp vàng không chỉ là một vật thể được hoàn thiện kỹ lưỡng. Nó hiện diện trong đời sống tín ngưỡng. Một bức hoành phi hay câu đối không chỉ có chữ, mà còn mang theo màu sắc, ánh sáng và cách xử lý bề mặt thể hiện tay nghề của người thợ.

Trước khi con người đến bảo tàng để nhìn một bức tranh sơn mài, họ đã sống cùng sơn trong nhiều hình thức khác. Họ gặp sơn trong một pho tượng. Trong một bức hoành phi. Trong đồ thờ. Trong đồ dùng. Trong kiến trúc. Trong những vật thể hiện diện trong đời sống hằng ngày hoặc những không gian mang ý nghĩa tinh thần.

Sơn từng là thứ được nhìn, được chạm và được sử dụng trước khi trở thành thứ để đứng trước và thưởng thức như một tác phẩm độc lập. Khi hội họa sơn mài phát triển, cách nhìn cũng dần thay đổi. Người xem có thể đứng xa để cảm nhận bố cục tổng thể. Khi tiến gần hơn, một thế giới khác bắt đầu xuất hiện. Một vùng sáng tưởng như chỉ có màu trắng có thể chứa hàng chục đường rạn nhỏ của vỏ trứng.

Một mảng đen tưởng như phẳng có thể được tạo nên từ nhiều lớp nâu và đen khác nhau. Một vùng vàng thay đổi độ sáng khi người xem dịch chuyển vị trí. Một sắc đỏ có thể hiện rõ ở nơi này và chìm sâu ở nơi khác. Càng nhìn gần, người ta càng nhận ra rằng bề mặt tưởng như phẳng ấy chứa cả một chiều sâu bên trong. Thưởng thức sơn mài vì thế không chỉ là nhìn một hình ảnh.

Đó còn là nhìn cách thời gian, vật liệu và bàn tay con người được giữ lại trên bề mặt.